یکی از دغدغه ها و شکایت های همیشگی جامعه معلولین عدم رعایت ضوابط طراحی برای معلولین در بنا ها و فضاهای شهریست.
باید یدانیم که حدود 10 میلیون نفر یعنی 12.5 درصد از جمعیت ایران را معلولین تشکیل می دهند. از این تعداد 4 میلیون نفر معلولیت شدید دارند. قریب به اتفاق جمعیت معلولین جزو معلولین حرکتی بوده و نیاز به استفاده از ویلچیر دارند.
طبق آمار رسمی بالا در ایران از هر 40 نفر 5 نفر معلول (نه فقط حرکتی) هستند. این یعنی اگر سرانه خانوار ایران را 4 نفر در هر خانواده در نظر بگیریم در یک آپارتمان 10 واحدی احتمال حضور 5 نفر معلول وجود دارد!
من به شخصه اوایل دوران کاری رعایت ضوابط معلولین را که به درستی از طرف شهرداری و آتش نشانی تاکید می شود، عامل مزاحم در طراحی می دیدم! از این بابت واقعا متاسفم و الان در تمامی کارهایم بصورن خودخواسته ضوابط آتش نشانی و معلولین را با وسواس زیاد رعایت می کنم.
حتی در طراحی ها اگر قسمتی از کار طبق ضوابط باشد ولی به نظر خودم نکته ای از نظر ایمنی و راحتی استفاده معلولین قانع کننده نباشد، اقدام به تصحیح آن می کنم. این وظیفه تک تک جامعه معماری است.
حالا که اهمیت این موضوع را فهمیدیم بهتره بریم و اول ضوابط و بعد نکات خاص طراحی را با هم بررسی کنیم.
مراجعه سریع به عناوین مطلب
ابعاد و اندازه فضایی طراحی برای معلولین:
تسلط به ابعاد و اندازه های مرتبط اولین قدم در رعایت ضوابط طراحی برای معلولین است.
صندلی چرخدار معلولین، درپلان فضایی در حدود 60-65 سانتی متر در عرض و 1.10 سانتی متر در طول را اشغال می کند .
ارتفاع نشیمنگاه صندلی چرخدار معلولین 60 سانتی متر و ارتفاع کلی صندلی در حدود 95 سانتی متر می باشد.
حداقل شعاع صندلی چرخدار معلولین، 75 سانتی متر می باشد. در واقع دایره ای به قطر 150 سانتی متر باید برای چرخش صندلی معلولین در نظر می گیریم.
حداقل عرض برای عبور صندلی معلولین 90 سانتی متر می باشد. گاهی این اندازه را به 80 سانتی متر تقلیل می دهند که مناسب نیست و بهتر است تمام شده پس از نازک کاری را همان 90 سانتی متر کمتر در نظر بگیریم.
ارتفاع مناسب پیشخوان (به عنوان مثال در کاربری اداری یا جزیره آشپزخانه)، برای راحتی حرکت معلولین از کف تا زیر آن حدودا 70 سانتی متر در نظر می گیرند و حداکثر ارتفاع روی پیشخوان هم 85 سانتی متر می باشد.
منظور از ارتفاع از کف تا زیر پیشخوان یا کابینت یا جزیره اینه که این اندازه از 70 سانتی متر کمتر نشه که در قسمت های خالی (در ادامه توضیح داده شده است)، ویلچیر بتونه بره زیر پیشخوان یا کابینت و تسلط فرد بر روی پیشخوان بیشتر بشه.
محدوده حرکتی دست معلولین روی چرخ از اطراف حداکثر 60 سانتی متر می باشد که در طراحی پیشخوان، میز تحریر و کابینت به ما کمک می کند.
همچنین ماکزیمم 48 سانتی متر یک چرخ معلول می تواند زیر پیشخوان پیشروی کند. نهایت ارتفاعی هم که شخص می تواند دسترسی عمودی داشته باشد 140 سانتی متر است.
ساختمان های ملزم به رعایت ضوابط طراحی برای معلولین:
حالا که با کلیتی از ابعاد و اندازه فضایی که یک صندلی چرخدار معلول اشغال می کند، شعاع حرکتی صندلی معلول، دسترسی و ابعاد پیشخوان و همچنین عرض فضای حرکتی آن آشنا شدیم، به چند مورد از نکات طراحی در پلان های مسکونی برای معلولین اشاره می کنیم.
رعایت ضوابط معلولین در صورت تحقق یکی از شرایط زیر الزامی است :
1 – ساختمتن دارای پروانه حداقل 5 طبقه ( پیلوتی + 4 طبقه مسکونی) باشد.
2- – ساختمتن دارای پروانه حداقل 5 طبقه ( زیرزمین + 5 طبقه مسکونی) باشد.
3- ارتفاع ساختمان بیش از 15 متر باشد.
4- تعداد واحد های مسکونی ساختمان بیش از 8 واحد باشد.
5- برای ساخنتمان های دارای 20 واحد مسکونی و بیشتر باید حداقل 5 درصد واحد ها برای واحد معلول طراحی و اجرا شوند.
(یعنی برای هر 20 واحد ، یک واحد معلول باید طراحی و اجرا شود)
6- ساختمان باید طوری طراحی شود که یک معلول بتواند از گذر به آسانسور ساختمان دسترسی پیدا کند. این دسترسی یا به صورت استفاده از جک معلول است یا استفاده از رمپ معلول، که در ذیل به ابعاد آن ها می پردازیم.
جک معلول
جک معلول باید درمحل به صورت ثابت بوده و بر خلاف برخی ضوابط نیاز نیست حتما در محدوده ی 60% بعلاوه 2 متر ساختمان اجرا شود. ولی طبیعتا در ساختمان های جنوبی نمی تواند به گذر تعرض کند.
ابعد جک معلول 1.40 سانتی متر در 1.40 سانتی متر می باشد.
حتما باید اطراف جک معلول نرده کار شود.
کلید روشن و خاموش کردن جک معلول باید در دسترس معلول باشد.
بعد از استفاده معلول از جک و رسیدن به سطح مورد نظر، باید 1.50 سانتی متر جلوی آن خالی باشد.
یعنی این که وقتی معلول از گذر یا حیاط روی جک قرار گرفت و به تراز همکف رسید وقتی می خواهد از روی جک به سطح همکف بیاید یک فضای 1.50 در 1.50 باید داشته باشد که با ویلچیر راحت چرخیده و حرکت کند.
رمپ معلول
رمپ معلول با عرض 1.20 متر و حداکثر شیب 8 درصد می تواند اجرا شود. البته در بعضی مناطق شیب رمپ معلول تا 9 درصد را در کمیسیون داخلی رفع تعرض می کنند.
طول رمپ معلول بدون توقف از 10 متر بیشتر نمی تواند باشد و اگر بیشتر از 10 متر بود باید یک فضای 1.40 در 1.40 برای استراحت در آن تعبیه گردد. به مانند پاگرد پله.
یا اگر رمپ معلول در جایی تغییر راستا داشته باشد باید همین ایستگاه را در محل تغییر مسیر داشته باشد.
نکته طراحی : اگر در جایی برای تعبیه ورودی معلول به مشکل بر خوردیم می توانیم رمپ معلول را با رمپ ماشین یکی طراحی کنیم. یعنی رمپی 8 درصد با عرض 3.5 یا 5.
مصالح کف رمپ نباید احتمال سر خوردن را بالا ببرد. تعبیه نرده هم بجز در شرایطی ضروری هست.
طراحی واحد مسکونی طبق ضوابط طراحی برای معلولین:
در واحد معلولین هیچ دری کمتر از 1.10 نمیتواند باشد. حتی درب سرویس ها. اختلاف سطح داخل واحد ممنوع است. مثل اختلاف سطح آشپزخانه و سرویس ها و حتی آستانه در ها.
در داخل سرویس ها اندازه سرویس و چیدمان باید به گونه ای باشد که یک فضای حداقل 1.50 در 1.50 باز قابل دسترس به درب ورودی داشته باشد تا چرخش ویلچیر داخل سرویس ممکن باشد.
درب سرویس ها باید به سمت بیرون باز شود. وگرنه به علت فضای کم داخل امکان بستن در با توجه به حضور ویلچیر در داخل سرویس ممکن نیست.
حتما باید در توالت یا حمام، توالت فرنگی موجود باشد و ارتفاع روشویی کمتر از 85 سانتی متر باشد.
ارتفاع روی کابینت زمینی از کف باید 85 سانتی متر باشد نه 90 سانتی متر. همچنین زیر برخی یونیت ها مثل سینک و گاز با تمهیداتی خالی باشد که ویلچیر زیر آن رفته و فرد معلول دسترسی بهتری برای استفاده از آن ها داشته باشد. در غیر این صورت فرد باید موازی با کابینت یا سینک بایستد که کار کردن برای شخص دشوار هست.
استفاده از پنجره های قدی و کاهش okb پنجره ها اقدامی هست که امکان ویوی بهتر برای استفاده کتندگان از ویلچیر را فراهم می کند.
افراد معلول حرکتی برای استفاده از تخت خواب با ویلچیر موازی با تخت خواب قرار گرفته و با کمک دست، روی تخت خواب قرار میگیرند. بیدار شدن صبح نیز به همین ترتیب است.
پس طراحی اتاق خواب و محل قرارگیری تخت باید به گونه ای باشد که حداقل 1.5 متر فاصله آزاد بدون مانع، بین تخت و دیوار یا کمد دیواری وجود داشته باشد که امکان دور زدن راحت ویلچیر فراهم گردد.
فاصله دو ردیف کابینت زمینی در حالت معمول تا 1.30 حتی 1.20 هم در نظر گرفته می شود. این فاصله در واحد معلول حداقل 1.50 باشد.
ضوابط پارکینگ در طراحی برای معلولین:
در مقاله طراحی پارکینگ ضوابط عمومی طراحی معماری پارکینگ ها را مفصل در موردش صحبت کردیم. ولی در مورد ضوابط پارکینگ معلول هم اینجا نکاتی را ذکر می کنیم.
طول پارکینگ همان 5 متر بوده ولی عرض آن 3 است. چنانچه 2 واحد پارکینگ معلول کنار هم قرار بگیرد باید 2.5 متر به عرض آن اضافه کرد.
از محل پارکینگ معلول به آسانسور هیچ مانعی نباید وجود داشته باشد. این موانع عبارتند از:
راهرو با عرض کمتر از 1.20
پله و اختلاف سطح عمودی
رمپ با شیب بیشتر از 8 درصد.
سوار شدن معلولین ویلچیری به خودرو، دقیقا مثل رفتن به تخت خواب هست. یعنی ویلچیر موازی با صندلی ماشین قرار گرفته و با کمک دست سوار میشن. عرض بیشتر پارکینگ معلول برای سهولت در دسترسی فرد با ویلچیر الزامی است.
بر روی خودروهای معلولین میتواند جک انتقال ویلچیر نصب بشه. به این ترتیب بعد از سوار شدن با یک مکانیسم ویلچیر به سقف ماشین منتقل و موقع پیاده شدن مجددا در دسترس فرد قرار می گیرد.
و در پایان:
شما می توانید از لینک پایین مجموعه مبلمان و سمپل های نقشه کشی ویژه معلولین را دانلود کنید:
حجم : 200 کیلو بایت
مجموعه آمود ابنیه با آرزوی شادابی و زندگی راحت تر برای جامعه معلولین عزیز، امیدوار است فارغ از تصمیمات کلان، با اهتمام بیشتر جامعه معماران و طراحان شهری به مقوله طراحی برای معلولین، زندگی اجتماعی این قشر از جامعه را تسهیل و باب مشارکت اجتماعی بیشتری برای این عزیزان بگشایند.
اگر شما جزو معلولین هستید که این مطلب را مطالعه می کنید لطفا نظرات خودتون رو کامنت کنید که برای تکمیل این نوشته و افزایش آگاهی جامعه معماران مشارکت داشته باشیم. ما از مشکلات شما خیلی مطلع نیستیم.
به مطلب پایین سر بزنید تا با نحوه تهیه دفترچه نما برای کمیته نما و دانلود رایگان فایل نمونه دسترسی داشته باشید:
شما احتمالا مطالب زیر را هم دنبال می کنید: